Bombardement Enschede 1943

Bommen op Enschede?

Afgelopen juli is BeoBOM begonnen met het opstellen van de CE-risicokaart voor de gemeente Enschede. Het doel van dit onderzoek is het creëren van een gemeentedekkende kaart, zodat de gemeente voor toekomstige bodemroerende werkzaamheden zicht heeft op de mogelijke risico’s betreffende het aantreffen van explosieven en daarnaast niet steeds een klein historisch vooronderzoek hoeft uit te voeren.

Na het zeer recentelijk succesvol afronden van de integrale risicokaart voor de gemeente Landgraaf in Zuid-Limburg, is Enschede de volgende aan Duitsland grenzende Nederlandse gemeente die BeoBOM mag gaan onderzoeken. Met een oppervlakte van ruim 142 vierkante kilometer en een inwoneraantal van bijna 160.000 geldt Enschede als een van de grootste gemeenten van Nederland en daarmee een mooie uitdaging voor het team van historici. Hoewel de afmetingen van het gemeentelijk grondgebied niet noodzakelijkerwijs hoeven te betekenen dat er in de Tweede Wereldoorlog in het betreffende gebied veel is voorgevallen, geldt dit zeker wel voor het Overijsselse Enschede. Alleen al de map betreffende luchtaanvallen bevat honderden gebeurtenissen die ten tijde van de oorlog door de gemeentelijke politie werden opgetekend. In binnen- en buitenland heeft BeoBOM een reeks belangrijke luchtfoto’s weten te vinden die de rapporten van de politie verder aanvullen: kraters in het landschap en kapotte panden tonen aan waar de bommen tientallen jaren geleden vielen en enorme schade aanrichtten.

Bombardement Enschede

De map met proces-verbalen van de gemeentepolitie

Met betrekking tot deze luchtaanvallen en de bevrijding van Enschede zijn twee leden van het team van historici van BeoBOM op bezoek in het archief te Londen (The National Archives), waar gezocht wordt naar meer informatie omtrent de betreffende gebeurtenissen. Met betrekking tot de bevrijding van de gemeente Enschede wordt gezocht naar zogenaamde War Diaries van de Britse troepen die de stad en directe omgeving bevrijdden. Met betrekking tot de bombardementen op Enschede wordt in het Londens archief gezocht naar rapporten van de luchtmacht. Veel van de proces-verbalen van de politie zijn relatief gedetailleerd en bieden, net als de luchtfoto’s, nuttige informatie als het gaat om inslaglocaties en de aanwezigheid van blindgangers, niet-ontplofte bommen. Het verhaal ‘vanaf de grond’ is echter maar een kant van het verhaal. In de meeste gevallen, zeker wanneer het om luchtaanvallen door meerdere vliegtuigen ging, wist men vanaf de grond niet met volledige zekerheid het aantal afgeworpen bommen vast te stellen. Luchtfoto’s illustreren dat men het vaak niet bij het juiste eind had: meer kraters op het luchtfotomateriaal dan genoemd in de proces-verbalen zijn allesbehalve uitzonderingen en dit maakt het lastig te bepalen hoeveel bommen er exact werden afgeworpen en daarmee hoeveel blindgangers er eventueel nog aanwezig zouden kunnen zijn in de bodem.

Bombardement Enschede 1943

Enorme schade in Enschede na een bombardement door de Amerikanen op 10 oktober 1943 (foto: Beeldbank NIOD, beeldnummer 69262)

Vanaf de grond bleek het dus vaak lastig het aantal afgeworpen bommen vast te stellen, maar nog minder vaak gelukte het om de exacte typen bommen te achterhalen, laat staan het type ontsteker dat per bom werd ingezet. Veruit de meeste aanvallen werden uitgevoerd door toestellen van de Britse Royal Air Force, de RAF. Voorafgaande aan de missies naar vijandelijk gebied, werden belangrijke details gedocumenteerd, ook na de aanvalsvluchten gold dit: zaken zoals de ingezette bommenlast en bijbehorende ontstekingsinrichtingen, het aantal vliegtuigen dat de bommen afwierp, de hoogte waarop dit gebeurde en de door de piloten waargenomen resultaten van de aanvallen (‘voltreffers op het doel’, ‘locomotief vloog in brand’, ‘inslagen rondom de brug’ etc.) worden in de RAF-documentatie veelal nauwkeurig beschreven. De archiefstukken in Londen vormen vaak het missende puzzelstuk dat bij de afbakening van een verdacht gebied een essentieel verschil kan maken.

The National Archives, Londen

Wanneer een door bommen getroffen gebied enkel wordt afgebakend op basis van Nederlandse rapporten en luchtfotomateriaal, dan kan het zijn dat er ten onrechte wordt gezocht naar blindgangers. In het geval dat het aantal afgeworpen bommen niet met zekerheid bekend is, kan de aanwezigheid van een blindganger niet worden uitgesloten zonder aanvullend (detectie)onderzoek uit te voeren. In het geval dat het aantal afgeworpen bommen wel met zekerheid bekend is, kan worden nagegaan of de gehele bommenlast tot ontploffing is gekomen of dat er sprake was van een of meerdere blindgangers. Een door de RAF gedocumenteerd aantal van zes afgeworpen bommen en een zichtbaar aantal van zes kraters op een luchtfoto betekent dat alle bommen zijn ontploft en dat er geen grond bestaat om het gebied te beschouwen als zijnde verdacht op de aanwezigheid van explosieven (eventuele overige gebeurtenissen buiten beschouwing latende). Een bezoek aan het archief in Londen is daarom geen leuk extraatje of wat meer kleur in het rapport, maar een must en een potentieel middel om hoge kosten in het vervolgtraject te voorkomen.

Voor de gemeente Enschede zal het archiefonderzoek in Londen mede moeten uitwijzen in hoeverre er op het Twentse grondgebied nog explosieven kunnen worden aangetroffen.

Bevrijding Enschede 1945

Krijgsgevangen Duitse soldaten worden in de omgeving van Enschede-Hengelo afgevoerd. In het Londens archief zal worden gezocht naar War Diaries van de Britse eenheden die de gemeente bevrijdden (foto: Beeldbank NIOD, beeldnummer 206582/Nationaal Archief)